امكان مهاجرت براى شخص منصرف‌شده فقط به ندرت به وجود مىآمد . « 43 » برخى نواحى ( مثلا آذربايجان « 44 » و مناطق مرزى ارمنىنشين « 45 » ) حتى اسكان‌نيافتگان را جذب مىكرد . به ندرت مقرراتى وجود داشت كه جنگندگان و مسلمانان را از نظر حقوقى يكسان تلقى كند « 46 » و يا اينكه خواستار گرويدن آنها به اسلام باشد . « 47 » خيلى زود ( مثلا در سال 22 ه / 643 م در آذربايجان ) صريحا مقرر شد كه هركس كه وارد ارتش منظم و يا قشون نامنظم ( حشر ) شود ، در ازاى آن از ماليات سرانه معاف است ، « 48 » و اما اگر شخصى وظيفه‌اش را ترك مىكرد و خدمتش را انجام نمىداد ، اين ماليات مجددا برقرار مىشد . « 49 » زنان ، كودكان ، معلولان و همهء كسانى كه مانند زاهدان و عاكفان مالى نداشتند ( مثلا در آذربايجان در سال 22 ه / 643 م ) ، از پرداخت جزيه معاف بودند . « 50 » همان گونه كه در آغاز ذكر شد ، حاكميت عرب در ايران با قراردادهاى معتبرى همراه بود و بدين‌سان به زودى وضع مردم با گرويدن توده‌هاى وسيعى از آنان به اسلام عملا تغيير يافت . دليل اين گرويدن در بسيارى از موارد ، دقيقا خواست مردم در جهت تغيير وضع سياسى و اجتماعى بود ، همان گونه كه در فوق نيز ذكر شد . « 51 » به‌وسيلهء اين تغييرات طبيعتا به زودى در مناسباتى كه در ايران و ايرانيان نسبت به قدرت مركزى به وجود آمده بود ، دگرگونى ايجاد كرد : با وجود وابستگى حاكميت كوفه و بصره در عصر امويان ، به زودى ايران در آغاز حكومت عباسيان به

--> ( 43 ) . مثلا در قلىقلا ( - ارز روم ) در آسياى صغير : بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 193 و بعد ( رجوع كنيد به Kmosko ( 138 ؛ ابن اثير ، الكامل ، ج 3 ، ص 7 ( اسپهان در حدود سال 21 ه / 642 م ) . ( 44 ) . طبرى ، تاريخ 1 ، ص 2662 . ( 45 ) . طبرى ، تاريخ 1 ، ص 2665 . ( 46 ) . بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 373 ( حدود سال 19 ه / 640 م ) . ( 47 ) . مرو الروذ در سال 31 / 30 ه - 52 / 651 م : طبرى ، تاريخ 1 ، ص 2899 . ( 48 ) . طبرى ، تاريخ 1 ، ص 2662 ، 2665 و بعد . ( 49 ) . ارامنه : طبرى ، تاريخ 1 ، ص 2666 . ( 50 ) . طبرى ، تاريخ 1 ، ص 2662 . ( 51 ) . رجوع كنيد به مبحث « جريان اسلامى شدن ايران » در جلد اول كتاب حاضر .